گبه
گَبه (Gabeh rug)
در هنرهاي سنتي ايران ، زيراندازها جايگاه شايستهاي دارند . یکی از این زيراندازهاي سنتي گبه می باشد. گبه نوعی فرش و بافته داری است که مواد اولیه آن تماما از پشم است. دارای پرزهای بلند و طرح های آن شکسته و هندسی می باشد. پرز گبه از فرشهاي معمولي بلندتر است و گاهي به دو سانتي متر هم ميرسد. تعداد پودهايي كه در هر رج آن رد ميكنند، بين 3 تا 14 پود است، در حالي كه در فرشهاي معمولي، در هر رج، دو پود چپ و راست زده ميشود و يا در مواردي، تعداد پودها به 4 تا ميرسد. داشتن پود زياد، به گبه حالت انعطاف و نرمي خاصي ميبخشد. در بافت آن علاوه بر ذوق و هنر ، عشق به طبيعت نيز موج ميزند.طراحي گبه، عموما حاصل ذوق و تخيل بافنده آن است و لذا برگرفته از طبيعت، محيط اطراف و ذهن اوست. و نقوش خودجوش با سادگی و بیانی زلال و شفاف بر عرصه بافت شكل می گیرند. بعضي دختران عشايري كه مهارت چنداني در پديدآوردن گبه ندارند، معمولاً براي شروع كار گبه بافته شده اي را در مقابل ديدگان خود قرار مي دهند كه در محل به اين شيوه "دستور" مي گويند. ولي مادران و مادربزرگ هاي باتجربه در مناطق ايلي - عشايري نيازي به طرح دستوري ندارند. آنان بافنده هاي قابلي هستند كه ضمن بهره گيري از مناظر شيفته كننده طبيعت افسون گر، از سليقه هاي جذاب، تنوع جذاب رنگ هاي سحرآميز و نوآوري براي شكل دادن به تاروپود گبه استفاده مي كنند.گبهها معمولا داراي حاشيهاي در حدود 15 تا 20 سانتيمتر و زمينهاي تك رنگ با نقشي ابتكاري در زمينه هستند. بيشتر گبه بافان يك يا چند طرح خاص را در ذهن داشته و در بافت آن داراي مهارت هستند ولي به طور كلي نقش اصلي گبههاي ايراني را يك مربع مستطيل و يك رديف لوزي در وسط آن تشكيل ميدهد كه رئوس هر يك از لوزيها، به رئوس لوزيهاي ديگر متصل است و در اصطلاح محلي “كم” ناميده ميشود. . طرح ها و نقش های گبه تماما ذهنی بوده و بیشتر طرح های هندسی را در بر می گیرد. در یك یا دو حاشیه این قالیچه ها یك شكل ساده و هندسی به صورت مجرد تكرار می شود. ساده كردن خطوط و شكل هندسی دادن به خطوط از جمله خصوصیات مهم گبه بافی در ایران است كه با گذشت زمان در شكل تازه ای انجام می گیرد. گاه در متن خالی وسط گبه، نقش درخت یا نقش چهار فصل یا نقش شیر بافته میشود. این نقشها و صورتها با رنگهای متفاوت بر گبههای عشایری جلوه خاصی به گبه میدهد توجه به نقش شیر در گبههای شیری: به نظر میرسد توجه به نقش شیر بیشتر از آن جهت بودهاست که یکی از صفات امام علی (شیر خدا) بوده و در شجاعت و شهامت او را همواره به شیر مثال زدهاند. گبههاي قديميتر، معمولا با طرحهايي مشهور به گل گبه، حوض گبه، گبههاي شيري و درختي، گبه ساده و خشتي و گبههايي با نقشهاي ابتكاري ديگر بافته ميشد. امروزه، گبه با طرحهاي ابتكاري و متناسب با سليقه روز بافته ميشود.
گبه هاي ايلي و عشايري در اندازه هاي مختلفي بافته مي شود، ولي سه نوع آن بيشتر رواج دارد كه عبارتنداز:
۱_ گبه در اندازه قالیچه ۲_ گبه در اندازه قالی ۳_ گبه پتویی
۱_ گبه در اندازه قالیچه: با پرز و خواب بلند و تعداد پود در هر رج به هشت هم میرسد.
۲_ گبه در اندازه قالی: هر گاه شمار رشتههای پود در هر رج از سه تجاوز نکند این دستباف را قالی گبه گویند.
3_ گبه پتویی: این نوع گبه به دلیل پود فراوان نرمتر و خواب بلند پرز و پودهای اضافه از ظرفیت بیشتری برخوردار است.
گبه بافی در اکثر مناطق روستایی و عشایری مرسوم بوده و مرکز اصلی بافت آن در مرکز کشور و جنوب میباشد. در استانهاي بوشهر و كهكيلويه و بويراحمد گبه برجستهترين صنعت دستي و خانگي بافت است كه البته در قسمتهايي از چهار محال بختياري و فارس نيز بافت گبه رواج دارد از جمله مراکز مهم بافت گبه میتوان از دو گنبدان، باشت، آرو در شهرستان گچساران، تل گر، چشمه بلقیس، ده شیخ و چرام در شهرستان کهکیلویه از سراب تا ده علیا و ده سفلی و موردراز علیا و سفلی در شهرستان بویر احمد، برازجان و حوزههای روستایی شول و ده کهنه از استان بوشهر نام برد. استان فارس از گذشته بسیار دور یکی از مهمترین و بزرگترین مراکز ایل نشینی به شمار میرفت. ایلات قشقایی، خمسه، ممسنی و بختیاری به بافت گبه اشتغال داشتند و بهترین گبهها کار ترکان قشقایی فارس میباشد که در خارج از کشور از اعتبار خاصی برخوردار است
سادگي خطوط، شكل هندسي و درشت بافت بودن، گبه مناطق شمالي كشور ازجمله غرب مازندران را با دستبافتههاي داري استانهاي چهارمحال و بختياري و فارس كه خاستگاه اصلي گبهبافي ايران زمين است، متمايز ميكند. اين بافتهداري در غرب مازندران، فارس بافت و داراي رجشمار بين ۲۰تا ۵۰است، پرز آن تا ۱/۵سانتي متر، سه تاهشت پود در هر رج و اندازه گبه بين يك تا دو متر است.
در حال حاضر،از نظر نوع نقش دو نوع گبه توسط عشاير فارس (ايل قشقايي) بافته ميشود: اول، گبه درشت. دوم، گبه ريز (قاليـ گبه). نوع ديگري نيز بندرت بافته ميشود به نام يَلَمه كه تقريباً حد وسط گبه درشت و گبه ريز است. دستبافتههای کوچ نشینان قشقایی باغهای بافتهای را میماند که در نهایت ظرافت و دقت زبان باز میکنند و از طریق نمایش نقشها تاریخ قومی و قدمت فرهنگی و قلمرو ذوق این کوچندگان را بازگو مینمایند. هر یک از بافتههای عشایری دارای نشانه قومی و تاریخی است به همین دلیل بافتههای بلوچ و ترکمن افشار و قشقایی به آسانی از هم ساخته میشوند. طرحهای گل و گیاه و نقشمایههای حیوانی و نقشهای مربوط به ستارگان در دست بافتههای عشایری لر و بختیاری مکرر به چشم میخورد. (گبه قشقایی سه ویژگی بارز دارد، شیر رام شده (دست آموز) و قلاده بر گردن که اغلب به سگ شباهت دارد. ستاره هشت پر که نشانه و جانشین خورشید است، نقش مایه باستانی مرغ و درخت که به شیوهای دلپذیر بافته شدهاست.
صنايع دستي ايران، به عنوان صنعتي مستقل و بومي، شاخصترين هنر كاربردي ايران و به عقیده بسیاری از صاحبنظران يكي از سه قطب مهم صنايعدستي جهان ميباشد كه از نظر تنوع رشتههاي مختلف در صدر تمامي كشورها قرار دارد.