مقرنس کاری در دوره سلجوقی و تیموری

 

مقرنس در دو قرن پنجم و ششم هجری قمری و یا به عبارتی در دوره سلجوقیان در مرحله تحول سریع قرار گرفت در اکثر بناهای این دوره مقرنسهای زیبایی دیده می شوند. آشکار ترین نمونه معماری عهد سلجوقی مسجد جامع اصفهان است که گنبد مقرنس کاری شده آن از شاهکارهای معماری اسلامی به شمار می رود.

به طور کلی مقرنس کاری در بیشتر بناهای دوران اولیه اسلام به کار رفته و می توان چهار قرن اول هجری قمری را آغازی دیگر بر هنر مقرنسکاری دانست از قرن پنجم و ششم هجری قمری به بعد نیز آثار بی شماری را که نشان دهنده تحول این هنر باشد در نقاط مختلف کشورمان داریم.  از نخستین نمونه های بارز چهار قرن اولیه اسلام در ایران می توان از مقبره اسماعیل سامانی در بخارا نام برد که اضافه بر عناصر تزیینی مقرنسکاری ، تزیینات سطح آجری جالبی را دارایند و مقرنسها بیشتر در گوشواره های زیر گنبد به کار رفته است. مقبره قابوس ابن وشمگیر مشهور به گنبد کاووس یا گنبد قابوس که یکی از استوار ترین بناهای اسلامی است گذشته از شیارهای زیبای ساقه و مخروط گنبد، دارای مقرنسهای بسیار ساده و جالب است. در مسجد جامع نایین که از آثار اوایل سده چهرم هجری قمری است ، همراه با گچبری های زیبا و خطوط کوفی مسجد، در گوشه های گنبد بالای محراب نوع مقرنس گچی روی هم قرار گرفته به چشم می خورد.

مقرنس در دو قرن پنجم و ششم هجری و یا به عبارتی در دوره سلجوقیان در مرحله تحول سریع است . در اکثر بناهای این دوره مقرنسهای زیبا دیده می شوند. تزیینات گچی سطح داخلی گنبد و نمای خارجی بناها در قالب مقرنس به کار رفته است. تاکید معماران و مقرنس سازها بیشتر معطوف به تزیینهای بنا شده است. آشکار ترین نمونه معماری عهد سلجوقی مسجد جامع اصفهان است که مجموعه ای است از عناصر و موضوعهای گوناگون معماری و تزیینی . محراب گچبری و گنبد مقرنسکاری شده آن از شاهکارهای دوره معماری اسلامی به شمار می رود. از دیگر آثار با ارزش این دوره که همگی با تزیینات مقرنس پوشش داده شده می توان مساجد اردستان ، گلپایگان ، زواره ، قزوین و بنای حیدریه قزویین و دیگر آثار معماری این عهد را نام برد. این هنر که هنری ممتاز در معماری اسلامی است پس از گسترش فراوان در دوران سلجوقی به هنر دوره مغول و تیموری راه پیدا می کند و به آن سوی مرزهای ایران کشانده می شود. شاید در نتیجه برتری جویی و تحول و تکامل این هنر بود که از آن زمان به بعد کار برد عناصر تزیین مقرنس را در آثار معماری لازمه تکمیل بنا دانستند. هنرمندان عصر مغول تیموری تحت تاثیر سبکهای هنری پیشین ، به هرچه پربارتر کردن انواع هنرها پرداختند، و به ویژه در دوره تیموریان که آثار بازمانده آن عهد نشان دهنده قدرت خلاقه این هنرمندان است به کسب اعتبار بیشتری نایل شدند . نمونه های بسیاری از سبک مغول و تیموری را در به کار گیری مقرنس در ایران می توان بر شمرد. مشهورترین اثر بازمانده از این دوران گنبد سلطانیه در نزدیکی زنجان است که مجموعه گویایی از انواع هنر هاست . این مقبره با ارتفاع بیش از حد گنبد و گوشواره ها و مقرنسهای جالب زیر گنبد و نیز نقاشیها و کاشیکاری های بسیار زیبا و گچبری های ارزنده اش نم.نه ایست پر بها از شکل گرفتن هنر معمار ی و دیگر هنرهای این دوره . از دیگر آثار ارزنده مغولی عبارت اند از مسجد جامع ورامین ، کنبد غفاریه مراغه و ... که نمونه های با ارزش از مقرنس کاری اند. در دوره تیموری نیز این عنصر تزیینی به کار رفت و روی هم رفته در اجرای آن  روش دوره مغول دنبال گردید. می توان گفت که در بعضی موارد سطح زیر مقرنس وسیع گردید و برای زینت دادن سطوح واحد های مقرنس بیشتر از کاشی و موزاییک استفاده کردند.